| 
De lucratieve handel in Indische specerijen, die reeds door Portugezen en Engelsen werd gedreven, lokte eind zestiende eeuw de eerste Hollanders naar de kust van Java. Van meet af aan stond de Nederlandse aanwezigheid in de Archipel in het teken van de handel. Winst was het doel, het 'principaele wit', zoals men het toen uitdrukte. In de zeventiende en achttiende eeuw was de Nederlandse handel in Indische produkten het alleenrecht van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC), een naamloze vennootschap. Ook oefende deze particuliere onderneming in bepaalde delen van Indië politiek gezag uit. Na 1750 was het gedaan met de voorspoed van de VOC en leed de Compagnie voortdurend ernstige verliezen. Tenslotte nam de staat in 1798 de failliete boedel van de VOC over. Tot die boedel behoorde Indië, zodat voor de Nederlandse regering de vraag rees, wat zij met de kolonie moest beginnen. Na enige aarzeling vond zij een antwoord in het Cultuurstelsel. Javaanse boeren verbouwden op last van de regering bepaalde gewassen, vooral koffie, suiker en indigo, die zij als belasting in natura aan de regering moesten afstaan. Verder hadden zij nog allerlei verplichtingen tegenover hun eigen hoofden en soms drukten alle lasten te zamen ondraaglijk zwaar op de boeren. Maar voor de overheidsfinanciën was het Cultuurstelsel een zegen. Aan Indische opbrengsten vloeide er in de periode 1830-1874 maar liefst 832 miljoen gulden in de Nederlandse schatkist en in menig begrotingsjaar was een derde van alle Nederlandse overheidsinkomsten aan Indië te danken. Ten onrechte wordt er in verouderde geschiedenisboekjes wel gesproken van 350 jaar koloniaal bestuur in Indië. Weliswaar wapperde in de Archipel hier en daar de Nederlandse vlag en had vooral op Java en Madoera de Nederlandse aanwezigheid inderdaad ingrijpende gevolgen voor de bevolking. Maar elders was het koloniale gezag tot in het begin van de twintigste eeuw heel oppervlakkig. Dit boek geeft een beeld - en niet meer dan een beeld - van een koloniaal verleden. De nadruk ligt op de Nederlanders die leefden, woonden en werkten te midden van miljoenen Indonesiërs, inlanders zoals men toen zei - termen die zijn aangehouden voor de tijd waarin ze ook door Indonesiërs werden gebezigd. Het is goed te bedenken dat de Nederlanders en andere Europeanen ten opzichte van de Indonesische bevolking maar een kleine gemeenschap vormden. Zo was er in 1905 op elke 370 Indonesiërs één Europeaan. De nadruk op de Nederlanders in Indië leidt al tot een enigszins vertekend beeld van het koloniale verleden. Bovendien is dat vrijwel uitsluitend het verleden door Nederlandse bril, of liever: door Nederlandse lens. De foto's op de volgende bladzijden zijn bijna allemaal gemaakt door Europese fotografen, die vanzelfsprekend vastlegden wat in hun ogen opmerkelijk of interessant was. En daarmee begonnen zij omstreeks 1860. Hun foto's vormden de basis van dit kijkboek, plaatjes uit een boeiend maar voltooid verleden. Het voorwoord, door Frans Naeff De tekst op de achterkant: Het Aanzien van Nederlands-Indië biedt een boeiende terugblik op bijna honderd jaar Nederlandse koloniale aanwezigheid onder de oostelijke tropenzon, in de befaamde 'gordel van smaragd'. Het is een naderhand aangelegd fotoalbum over een voorgoed voltooid verleden, waaraan echter talloze Nederlanders al dan niet nostalgische herinneringen koesteren: vanuit persoonlijke ondervinding en waarneming, uit verhalen van vorige generaties, via belegen schoolboekjes of vaag onthouden aardrijkskundelessen. Deze documentaire roept dat koloniale, en achteraf gezien lang niet altijd zo fraaie verleden in de herinnering van de lezer terug. In dit boek ligt de nadruk op de activiteiten van de Nederlanders die in 'de Oost' hun heil, hun fortuin hadden gevonden of meenden te kunnen vinden of streefden naar een bekroning van een bestuurlijke carrière. De keuze uit een rijke verscheidenheid aan fotomateriaal leverde een gevarieerd beeldverslag op van vele belangrijke en belangwekkende gebeurtenissen, dramatische en feestelijke momenten, bedroevende en amusante feiten in Oost-Indië tussen de jaren zestig van de negentiende eeuw en het jaar 1949, waarin uiteindelijk Nederland, onder zware internationale druk en na enkele geruchtmakende contrarevolutionaire acties, afstand moest doen van dit 'grondgebied van het Koninkrijk buiten Europa' en de soevereiniteit overdroeg aan de Verenigde Staten van Indonesië. Tussen al die nieuwsfeiten door wordt ook ruime aandacht besteed aan het dagelijks leven van de Nederlanders in de Archipel: hun werk in de cultuurondernemingen, hun behuizing, hun vertier, hun verhouding met - of liever: hun vaak hoogaanzienlijke, gestrenge houding jegens - de aan het Nederlands gezag onderworpen inlandse bevolking. Meer dan tweehonderd foto's, die voor een deel nog 'tempo doeloe' representeren en treffend illustreren, maken ook deze Aanzien-special tot een uniek kijkboek. Een uitgave van Amsterdam Boek. samenstelling en tekst: Frans Naeff Beeldresearch en documentatie: Pieter de Wilde, Jonneke Krans, Heleen Froger Layout: Rob de Nooy, Pim Smit Omslag: Henk Pen Eindredactie: Johan Jongma Het Spectrum B.V. 1978 Druk: Nederlandse Rotogravure Maatschappij B.V., Haarlem ISBN 90 274 9301 4 | 
